Πότε το ένστικτο δουλεύει

«Άκου το ένστικτό σου.» Είναι από τις πιο συνηθισμένες συμβουλές για τις αποφάσεις. Και μερικές φορές είναι εξαιρετική. Άλλες φορές όμως είναι ο πιο σίγουρος δρόμος για ένα λάθος. Το ερώτημα δεν είναι αν το ένστικτο είναι καλό ή κακό. Είναι πότε μπορείς να το εμπιστευτείς.

Ο Daniel Kahneman πέρασε τη ζωή του μελετώντας τα λάθη της διαίσθησης. Ο Gary Klein πέρασε τη δική του μελετώντας πυροσβέστες, νοσηλευτές και πιλότους που έπαιρναν σωστές αποφάσεις σε δευτερόλεπτα, χωρίς να μπορούν να εξηγήσουν πώς. Φαινόταν ότι διαφωνούσαν εντελώς. Όταν κάθισαν να γράψουν μαζί, ανακάλυψαν ότι συμφωνούσαν σε κάτι βασικό (Kahneman και Klein, 2009).

Η διαίσθηση είναι αξιόπιστη όταν ισχύουν δύο προϋποθέσεις:

1. Το περιβάλλον έχει κανονικότητες. Τα ίδια σημάδια οδηγούν συνήθως στα ίδια αποτελέσματα. Ένα κτίριο που καίγεται με ορισμένο τρόπο, ένας ασθενής με ορισμένα συμπτώματα.
2. Έχεις ευκαιρία να μάθεις αυτές τις κανονικότητες. Έχεις πάρει παρόμοιες αποφάσεις πολλές φορές και έμαθες γρήγορα και καθαρά αν ήταν σωστές.

Όταν λείπει μία από τις δύο, η αίσθηση σιγουριάς μπορεί να παραμένει δυνατή, χωρίς να αποτελεί αξιόπιστο δείκτη ακρίβειας. Το ένστικτο μπορεί ακόμη να γεννά χρήσιμες υποθέσεις· αυτές χρειάζονται έλεγχο.

• Εμπιστεύσου περισσότερο το ένστικτο σε πράγματα που κάνεις συχνά και παίρνεις γρήγορα ανατροφοδότηση: πώς να χειριστείς έναν δύσκολο πελάτη αν δουλεύεις χρόνια με πελάτες, πότε ένα φαγητό είναι έτοιμο αν μαγειρεύεις κάθε μέρα.
• Πρόσεχε περισσότερο σε αποφάσεις που παίρνεις σπάνια, όπου το αποτέλεσμα αργεί να φανεί ή εξαρτάται πολύ από την τύχη: αγορά σπιτιού, αλλαγή καριέρας, πρόσληψη, επένδυση, μια μεγάλη προσωπική αλλαγή.

Πριν ακολουθήσεις το ένστικτο σε μια σημαντική απόφαση, ρώτα:

• «Πόσες φορές έχω πάρει ακριβώς τέτοια απόφαση;»
• «Έμαθα κάθε φορά, γρήγορα και καθαρά, αν ήταν σωστή;»

Αν η απάντηση είναι «λίγες» και «όχι», το ένστικτο είναι μια υπόθεση, όχι μια απάντηση.

Ο Γιάννης νιώθει ότι η νέα εταιρεία «του ταιριάζει». Έχει όμως γνωρίσει μόνο τους ανθρώπους της συνέντευξης. Αντί να πολεμήσει αυτή την αίσθηση ή να την κάνει απόδειξη, τη μεταφράζει: «Τι ακριβώς μου άρεσε; Η σαφήνεια του ρόλου, ο τρόπος επικοινωνίας, η πιθανότητα να μάθω; Πώς μπορώ να το ελέγξω στην καθημερινή δουλειά;».

Κάνε το ίδιο με το δικό σου ένστικτο. Διάλεξε ένα στοιχείο που μπορείς να παρατηρήσεις ή να ρωτήσεις. Η αίσθηση αποκτά πρακτική αξία όταν σου δείχνει έναν έλεγχο. Στην επόμενη στάση θα εξετάσουμε κάτι πιο ύπουλο: πόση σιγουριά δίνουμε σε όσα δεν έχουμε ακόμη ελέγξει.